Encyklopedia psychologii analitycznej Junga

Wśród wybranych haseł znalazło się prawie pięćdziesiąt pojęć podstawowych, ale cała encyklopedia zawiera około czterystu ważnych terminów funkcjonujących w psychologii analitycznej, które Jung starał się zdefiniować. W gąszczu tej terminologii może nasunąć się pytanie o pojęcie centralne, wokół którego skupione są wszystkie pozostałe hasła.

Otóż jakkolwiek wiele dzieł Jung poświęcił zagadnieniu zaburzeń psychicznych oraz ich leczeniu, to jednak centralnym tematem, wokół którego krążyły wszystkie jego rozważania, był pełny rozwój osobowości, opisany jako proces indywiduacji.

Droga zaś do tego celu nigdy nie jest prosta i łatwa, zawsze pojawiają się na niej mniejsze lub większe przeszkody i konflikty, które trzeba przezwyciężać. Jak w labiryncie, który od najdawniejszych czasów uchodzi za metaforę drogi życia ludzkiego oraz symbol duchowego odrodzenia.

* * *

Dr Kazimierz Pajor uporządkował terminologię systemu teoretycznego Junga i podstawowe pojęcia psychologii analitycznej, korzystając z oryginalnych wydań jego prac. To wyjątkowe dzieło - swoisty traktat encyklopedyczny - nie jest zwyczajnym zbiorem haseł, lecz stanowi zintegrowaną całość. Jego autor stworzył rodzaj ogólniejszej mapy umysłowej, obejmującej sieć relacji między koncepcjami Junga. Dzięki temu twórczość wybitnego myśliciela naszej epoki, jego główne kliniczne odkrycia oraz koncepcje nabierają głębszego znaczenia i wytyczają nowe perspektywy badań.

Prof. dr hab. Czesław S. Nosal

Autor Encyklopedii przedstawia twórczość Junga, opisując metodycznie prawie pięćdziesiąt pojęć podstawowych oraz około czterystu głównych haseł psychologicznych. Wskazuje przy tym na pojęcie spinające myśl Junga w całość. Jest nim „pełny rozwój osobowości, opisany jako proces indywiduacji”. Ten rozwój w wielu tradycjach obrazuje wędrówka przez labirynt, który „od najdawniejszych czasów uchodzi za metaforę drogi życia ludzkiego oraz symbol duchowego odrodzenia”.

Słowo wstępne do wydania trzeciego

Od prawie czterech dekad poznaję Carla Gustava Junga - jego psychologiczną myśl, światopoglądowe założenia oraz metodologię. Pod koniec lat osiemdziesiątych minionego stulecia rozpocząłem pracę nad rozprawą doktorską Rola archetypu w analitycznej psychologii C.G. Junga, która ukazała się drukiem w 1992 roku. Dzięki pobytowi w Niemczech miałem dostęp do oryginalnych pism Junga. Roczny pobyt w Wolfenbüttel umożliwił mi korzystanie z tamtejszej słynnej Herzog August Bibliothek. To właśnie tam poznałem wszystkie oryginalne prace Junga.

W ostatniej dekadzie XX wieku zagadnienie psychologii archetypów spotkało się z dużym zainteresowaniem niemieckiej teologii. Miało to związek z pojawieniem się kontrowersyjnych publikacji, których autorzy podejmowali próby interpretacji zagadnień teologicznych w oparciu o psychologię nieświadomości. Okoliczność ta stała się dla mnie dodatkowym bodźcem do dalszego studiowania psychologicznych koncepcji Junga, który wielokrotnie podejmował zagadnienia religijne i kwestie teologiczne. Stworzył nawet zręby psychologii religii jako integralnej części psychologii w ogóle. Prowadzone wówczas dyskusje uświadomiły mi powierzchowną znajomość podstawowych pojęć jungowskich zarówno w kręgach teologów, jak i u przedstawicieli innych dyscyplin uczestniczących w tej debacie.

Skupiając się nadal na centralnym zagadnieniu psychologii Junga, przedstawiłem obszerniejszy zarys jego psychologii archetypów w książce Psychologia archetypów Junga (2004). Z czasem uświadomiłem sobie, że psychologia Junga jest nierozłącznie związana z jego osobistymi doświadczeniami i rozwojem osobowości. Pojawiła się potrzeba spojrzenia na psychologię archetypów przez pryzmat osobowości jej twórcy, co znalazło wyraz w książce Śladami Junga (2006; 2008). Z tego okresu pochodzą też teksty, które ukazywały się w publikacjach zbiorowych oraz w kwartalniku „ALBO albo”, poświęcone różnym zagadnieniom jego psychologii. Niektóre z nich weszły w skład niniejszej pracy.

Choć Jung urodził się półtora wieku temu, a od powstania jego pierwszych ważnych dzieł, jak np. Symbole przemiany czy Typy psychologiczne, minęło ponad sto lat, to jednak zainteresowanie myślą psychologiczną tego szwajcarskiego badacza jest wciąż żywe. W czym więc tkwi wartość jego psychologii?

Czynników jest kilka, a jeden z nich wydaje się szczególnie istotny: Jungowi udało się włączyć do psychologii wartości moralne i tym samym stworzyć nową perspektywę intelektualną. Innymi słowy, pokazał, że „badanie duszy ludzkiej nie kończy się tam, gdzie dobiega kresu przyrodoznawstwo” (Jung, 2007, § 1). Przyjmując takie stanowisko metodologiczne, Jung zdawał sobie sprawę z tego, że jego pojęcia psychologiczne, jak np. pojęcie archetypu czy nieświadomości zbiorowej, nie osiągną ostatecznej ostrości i precyzji, i że przechodzą swoistą ewolucję. Z tego powodu skrótowa prezentacja jego pojęć, którą proponuje większość słowników, nie daje czytelnikowi adekwatnego wglądu w szeroki świat psychologicznej myśli Junga, a jego teorie ulegają tak dużej fragmentaryzacji, że nie sposób wyrobić sobie poglądu na ich temat. Ponadto wiele publikacji książkowych poświęconych psychologii Junga ma charakter popularyzatorski. Ich słabą stroną jest to, że często zaciera się granica między poglądami szwajcarskiego badacza a własnymi przemyśleniami autorów, dlatego też, opracowując poszczególne hasła, starałem się, aby przedstawiane tu pojęcia i koncepcje teoretyczne były jak najlepiej udokumentowane w oparciu o teksty źródłowe.

Przez długi czas czytelnik polski miał dostęp tylko do niektórych prac Junga bądź ich fragmentów, których wybór podyktowany był na ogół osobistymi zainteresowaniami tłumaczy. Wielkiego przełomu w tym zakresie dokonał Robert Reszke, tłumacząc większość dzieł Junga. Korzystanie z nich wymaga jednak dużej ostrożności, gdyż wkradły się tam liczne błędy merytoryczne. Niekiedy zostały pominięte całe zdania bądź ich fragmenty. Innym razem mamy do czynienia z zamianą ważnych terminów, na przykład zamiast słowa „nieświadomość” pojawia się słowo „świadomość”, co czyni zdanie pozbawionym sensu (1992, s. 87; por. 1995, Bd. 7, § 305). W innym miejscu w tłumaczeniu jest mowa o „nieświadomości osobniczej, zbiorowej” (2014, § 403), podczas gdy Jung mówi o nieświadomości nieosobniczej, zbiorowej (1995, Bd. 10, § 403). Nawiasem mówiąc, wyrażenie „nieświadomość osobnicza, zbiorowa” jest samo w sobie sprzeczne, bo dana część nieświadomości może być albo osobnicza, albo zbiorowa, czyli nieosobnicza, ale nigdy nie może być zarazem osobnicza i zbiorowa.

Inny problem polskich przekładów jest efektem nadmiernej „dbałości” tłumaczy o bogate słownictwo tekstu, podczas gdy Jung, omawiając dane pojęcie, posługuje się konsekwentnie jednym terminem, co ułatwia czytelnikowi podążanie za wywodem autora. Przykładem jest psychologiczny termin Einstellung, który raz tłumaczony jest jako „postawa” (Jung, 1997b, § 706-710), a innym razem jako „nastawienie” (Jung, 2014, § 690, 697). Nawet jeśli pojęcia te w języku potocznym używane są zamiennie, to w psychologii termin „postawa” jest dość precyzyjnie zdefiniowany i posiada inną konotację niż słowo „nastawienie”.

Kolejny przykład dotyczy niemieckiego terminu Symptom - tłumacz zamiennie używa tu dwóch polskich terminów: symptom i objaw. Właściwie terminy te to synonimy, jednakże w polskiej literaturze klinicznej funkcjonuje termin „objaw”, i tak mówi się o objawach klinicznych czy psychopatologicznych. Z drugiej zaś strony istnieje nauka zwana symptomatologią, która zajmuje się opisem i grupowaniem objawów chorobowych. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w tłumaczeniu słownika Daryla Sharpa (1998) występuje tylko termin „symptom”, termin „objaw” nie pojawia się. Tłumacze Krytycznego słownika analizy jungowskiej używają z kolei obu terminów zamiennie (Samuels, Shorter, Plaut, 1994, s. 70, 127, 170). W niniejszej pracy zdecydowałem się na użycie terminu „symptom”.

W polskich przekładach dzieł Junga można zauważyć też pewne zamieszanie wokół pisowni niektórych terminów. I tak termin „jaźń” w tłumaczeniach Jerzego Prokopiuka pisany jest małą literą, co wydaje się być uzasadnione, natomiast Robert Reszke stosuje pisownię dużą literą. Inny przykład: niemiecki termin das Ichbewußtsein (1995, Bd. 9, § 222) Reszke oddaje przez „świadomość «ja»” (Jung, 2016, § 222), natomiast Prokopiuk tłumaczy go jako „ego?świadomość” (Sharp, 1998, s. 51).

W obliczu wspomnianych wyżej „niedoskonałości” polskich tłumaczeń zachodziła konieczność porównywania cytowanych fragmentów z tekstem oryginalnym, a miejsca, które wymagały korekty, zostały oznaczone gwiazdką (*).

Jakkolwiek na rynku wydawniczym jest wiele dzieł Junga w przekładzie polskim, to jednak znaczna ilość jego prac nadal dostępna jest wyłącznie w języku oryginalnym. Dotyczy to między innymi kilku tomów zbiorowego wydania dzieł Gesammelte Werke (Bd. 1-4, 7, 13 i 18/2). Podczas opracowywania haseł starałem się uwzględnić wszystkie dzieła Junga, także jego korespondencję, seminaria i wywiady. Przy publikacjach, które w późniejszych wydaniach Jung poddał znacznym zmianom, podawane są dwie daty, i ma to miejsce tylko na początku hasła, tam gdzie wymieniane są tytuły prac, w których omawiany jest dany temat.

Pod koniec swojego życia, w 1959 roku, w wywiadzie udzielonym w Zurychu jednej z gazet, Jung powiedział: „nie stworzyłem systemu, doktryny ani czegoś tego rodzaju. […] Wysunąłem zaledwie hipotezy, z których wyprowadziłem kilka pojęć podstawowych” (Jung, 1999b, s. 416). Przedstawienie tych właśnie podstawowych pojęć i koncepcji teoretycznych Junga w kontekście jego psychologii archetypów było moim celem. Psychologia Junga nie stanowi hermetycznie zamkniętego systemu, jej autor wciąż ją modyfikował i rozwijał. Stąd też, opracowując poszczególne hasła, należało za każdym razem dokonać przeglądu większości dzieł Junga, by następnie zebrany materiał uporządkować według jakiegoś klucza. W ten sposób powstawała struktura porządkująca treść danego pojęcia.

Zaproponowany model struktury pojęć - jest on oczywiście jednym z wielu - ma ułatwić czytelnikowi dostęp do kompleksowego poznania naukowej twórczości Junga. W wypadku niektórych haseł uwzględniłem ich rozwój na przestrzeni półwiecznej pracy naukowej Junga, co uwidacznia terminologiczne doprecyzowania i rozróżnienia. Samo zaś porządkowanie i podział materiału może przybierać różną formę, na przykład pod hasłem „typologia” znaleźć by się również mogły takie zagadnienia jak funkcje psychiczne czy postawa, ale ze względu na wyjątkową obfitość materiału dokonałem podziału tych zagadnień, tworząc oddzielne hasła. Podobnie rzecz się ma z hasłem „archetyp” - można by tu włączyć hasła dotyczące różnych postaci archetypów, jednakże ze względu na ich istotne znaczenie w psychologii analitycznej zostały one przedstawione oddzielnie.

Wśród wybranych haseł znalazło się prawie pięćdziesiąt pojęć podstawowych, ale cała encyklopedia zawiera około czterystu ważnych terminów funkcjonujących w psychologii analitycznej, które Jung starał się zdefiniować. W gąszczu tej terminologii może nasunąć się pytanie o pojęcie centralne, wokół którego skupione są wszystkie pozostałe hasła. Otóż jakkolwiek wiele dzieł Jung poświęcił zagadnieniu zaburzeń psychicznych oraz ich leczeniu, to jednak centralnym tematem, wokół którego krążyły wszystkie jego rozważania, był pełny rozwój osobowości, opisany jako proces indywiduacji. Droga zaś do tego celu nigdy nie jest prosta i łatwa, zawsze pojawiają się na niej mniejsze lub większe przeszkody i konflikty, które trzeba przezwyciężać. Jak w labiryncie, który od najdawniejszych czasów uchodzi za metaforę drogi życia ludzkiego oraz symbol duchowego odrodzenia.

Kazimierz Pajor

Cham, 4 marca 2026

Karol Gustaw Jung (Carl Gustav Jung) - ur. 26 lipca 1875 r. w Kesswil w Szwajcarii, zm. 6 czerwca 1961 r. w Zurychu. Psychiatra szwajcarski, bliski współpracownik Eugena Bleulera, twórcy teorii schizofrenii, a także przez kilka lat Zygmunta Freuda, autora psychoanalizy. Zanim stworzył własne podejście (psychologia analityczna), jako asystent Bleulera odbywał staże kliniczne w Paryżu (P. Janet, uczeń J. Charcota), studiował koncepcje L. Le Bona (psychologia tłumu) i L. Lévy-Bruhla (umysłowe reprezentacje kolektywne). Przez kilka lat był przewodniczącym Międzynarodowego Towarzystwa Psychoanalitycznego (1910-1914).

Odbył liczne podróże naukowe i antropologiczne do Afryki (ludy Sahary i centralnej Afryki - Kenia), Ameryki (Indianie Pueblo w Meksyku, Nowy Orlean, Nowy Jork). Studiował alchemię, astrologię, pisma gnostyckie, badał zjawiska parapsychiczne. Współpracował z wybitnym sinologiem, tłumaczem Księgi Przemian (I Ching), Richardem Wilhelmem, antropologiem Karlem Kerényim, fizykiem, laureatem Nagrody Nobla, Wolfgangiem Paulim.

Od 1947 roku w Zurychu działa Instytut jego imienia, gdzie prowadzone jest szkolenie w zakresie myśli Jungowskiej, w tym psychologii analitycznej jako metody terapeutycznej. Wśród prestiżowych nagród, jakie otrzymał, znajdują się doktoraty honoris causa nadane przez Uniwersytety - Harvard (1936), Oxford, Benares, Kalkuta, Allahabad (1938) oraz honorowe członkostwo Szwajcarskiej Akademii Nauk (1943).

Jeden z najwybitniejszych europejskich myślicieli XX wieku, współtwórca psychologii głębi; badacz psyche i związków ludzkiej świadomości z wytworami kultury. Poszukiwał uniwersalnych praw aktywności psychicznej i symbolicznej oraz ich historycznych i ponadhistorycznych uwarunkowań. Zbliżył psychologię Zachodu do filozoficznej myśli Orientu. Interesował się alchemią, astrologią, doświadczeniami religijnymi, twórczością literacką, zjawiskami parapsychicznymi. Wprowadził do języka psychologii m.in. pojęcie ekstrawersji, introwersji, archetypu, nieświadomości zbiorowej, synchroniczności.

Jego myśl była inspiracją dla nowych orientacji w psychologii (psychologia zorientowana na proces, psychologia transpersonalna, psychologia archetypowa, psychologia narracyjna) oraz trendów w sztuce i kulturze (literaturze, malarstwie, teatrze). Teorie Junga znalazły zastosowanie w antropologii, psychologii religii, teorii kultury, jak też w praktyce psychoterapii (aktywna wyobraźnia, amplifikacja, analiza marzeń sennych i procesu indywiduacji). Dzieła zebrane Junga (Gesammelte Werke) obejmują 21 tomów.