„Nie nadążamy za rozwojem technologii internetowych”. Wywiad z Wojciechem Kardysiem – autorem książki „Homo digitalis”

A.: Czym Twoja książka różni się od innych publikacji o cyfrowym świecie? Gdzie widzisz jej największą wartość?

W.: To jedyna książka na polskim rynku, która tak szeroko opisuje zagrożenia związane z social mediami. Powstawały publikacje o influencerach czy fake newsach, ale żadna nie ujęła tego tematu tak przekrojowo. W mojej książce omawiam aż osiem różnych zagrożeń, tworząc swoisty przewodnik po internecie – zarówno dla rodziców, singli czy młodzieży, jak też mieszkańców dużych i małych miast. Ta uniwersalność na pewno mocno wyróżnia ją na tle innych.

A.: W książce poruszasz drastyczne przykłady ze świata polskiego internetu, jak patoinfluencing czy cyberbulling. Które zjawisko z tych, które opisałeś w poszczególnych rozdziałach, jest dla Ciebie najgroźniejsze?

W.: Najpoważniejszym problemem, z którym musimy sobie poradzić jako kraj, jest dezinformacja – przede wszystkim fake newsy. To realne zagrożenie dla naszej suwerenności i pozycji na arenie międzynarodowej. Badania pokazują, że Polska jest w niechlubnej czołówce najbardziej spolaryzowanych krajów w Europie.

Dlaczego tak się dzieje? Kluczową rolę odgrywają właśnie nieprawdziwe informacje. Polska, jako kraj frontowy i hub wspierający Ukrainę, jest wyjątkowo niewygodna dla Rosji czy Białorusi. Według oficjalnych danych Unia Europejska wydaje rocznie około 16 milionów euro na walkę z dezinformacją, podczas gdy Kreml inwestuje w szerzenie nieprawdziwych informacji 2 miliardy dolarów. Zalewają nas fałszywymi treściami – i, niestety, często osiągają swoje cele.

A.: Jak myślisz, dlaczego im się to udaje?

W: Niestety, żaden z rządzących nie podszedł poważnie do kwestii edukacji. Do dziś w szkołach nie ma przedmiotu poświęconego umiejętnościom cyfrowym – takim jak wyszukiwanie czy weryfikowanie informacji. A przecież taka Finlandia już wiele lat temu zrozumiała skalę zagrożenia i wprowadziła tego typu przedmiot do systemu edukacji. U nas do dziś nic się na tym polu nie zmieniło.

A.: Wspominasz także o fake newsach i deepfake'ach. Czy Twoim zdaniem technologie dezinformacji rozwijają się szybciej niż cyfrowe umiejętności społeczeństwa?

W.: Oczywiście, że tak! Technologia rozwija się wykładniczo. Kto kilka lat temu spodziewał się, że pojawi się ChatGPT i będzie odpowiadał jak człowiek? Dziś w kilka sekund możemy wygenerować realistyczne wideo, na przykład przedstawiające Willa Smitha gotującego makaron.

Postęp jest tak szybki, że nawet futuryści mają problem z przewidywaniem, jak technologia rozwinie się nie za 50 czy 10 lat, ale już za 3 lata. Tymczasem nasze prawo, a także rozwój społeczny i emocjonalny, zupełnie za tym nie nadążają.

Weźmy prosty przykład: kradzież tożsamości. W internecie dostępne są narzędzia, które pozwalają pobrać nasze zdjęcia z mediów społecznościowych i stworzyć z nich deepfake’a – choćby umieszczając nas w roli bohatera filmu pornograficznego. I to właśnie wtedy zaczynają się prawdziwe tragedie.

A.: Czy pojawiły się w tej kwestii już na świecie jakieś regulacje prawne?

W.: Tak, bardzo podoba mi się to, co ostatnio zrobiła Dania. W tym roku wprowadziła ona prawo gwarantujące każdemu obywatelowi niezbywalne prawo do swojego cyfrowego wizerunku. Jeśli ktoś wykorzysta czyjeś zdjęcia bez zgody, grożą mu za to surowe konsekwencje. Na szczęście Unia Europejska również zaczęła już pracować nad podobnymi regulacjami.

A.: Czy uważasz, że politycy robią wystarczająco dużo, aby walczyć z dezinformacją?

W.: Nie, politycy nie robią absolutnie nic. Co więcej – często sami są beneficjentami fake newsów, szczególnie partie prawicowe. Żyjemy w epoce postprawdy, w której liczy się nie zgodność faktów z rzeczywistością, a skuteczność oddziaływania na społeczeństwo.

Świetnie pokazał to Donald Trump w 2016 roku – to właśnie przecież dzięki fake newsom utorował sobie wówczas drogę do prezydentury. Mówi się, że jego współpracownicy doszli wówczas do wniosku, że najlepszą metodą na wygranie wyborów będzie zalewanie mediów kłamstwami. W efekcie dziennikarze, zajęci ciągłą weryfikacją, nie mieli czasu analizować naprawdę istotnych kwestii.

Podobny mechanizm można zaobserwować także w Polsce. Wielu politykom fake newsy są zwyczajnie na rękę. Manipulują informacjami, a gdy zostają przyłapani na kłamstwie, rzadko przyznają się do błędu.

A.: W swojej książce poruszasz temat toksycznej manosfery. Jak w tym kontekście postrzegasz głośne ostatnio zjawisko „szon patroli" – grup chłopców nagrywających dziewczyny, których ubiór czy zachowanie uznają za niestosowne? Czy to skrajny przejaw patologii czy raczej symptom szerszego problemu braku edukacji i wątpliwych wzorców z internetu?

W.: Dla chłopców „szon patrole” to często tylko zabawa. Ale jaka to zabawa, skoro dziewczynki boją się przychodzić do szkoły, bo ich zdjęcia trafiły do dziesiątek grup internetowych i zostały tam zlinczowane? Skumulowana nienawiść potrafi prowadzić nawet do prób samobójczych.

Jestem przekonany, że do powstania „szon patroli” przyczyniła się właśnie toksyczna manosfera – środowisko zradykalizowanych młodych mężczyzn, którzy wzajemnie dopingują się w nienawiści do kobiet. Doszliśmy do punktu, w którym samo bycie w zdrowym związku stało się czymś wyjątkowym.

A.: Co doprowadziło do jej powstania?

W.: Na powstanie toksycznej manosfery wpłynęło wiele czynników. Jednym z nich była błyskawiczna emancypacja kobiet, przypominająca bardziej rewolucję niż ewolucję. Część mężczyzn nie była gotowych na to, że kobiety stają się niezależne, zarabiają więcej niż dotąd oraz otwarcie wyrażają swoje potrzeby i oczekiwania.

Niezrozumienie tych zmian, wzmocnione stereotypami, że chłopaki nie płaczą i nie mają prawa wyrażać swoich frustracji, sprawiło, że wielu z nich poczuło się zagubionych. Doskonale wykorzystał to internet, np. twórcy pokroju Andrew Tate’a czy niektóre partie polityczne.

A: W poruszający sposób mówi o tym np. serial „Dojrzewanie”, który jakiś czas temu wywołał gorące dyskusje w całym internecie.

W: Dokładnie. W „Dojrzewaniu” jedna z bohaterek – rówieśniczka głównego bohatera, trzynastoletniego Jamiego – odrzuca jego zaloty. Ten, nie rozumiejąc sytuacji, postanawia ją ukarać. Jego rodzice są w szoku – nie zdawali sobie sprawy, do czego zdolny jest ich syn.

W jednym z odcinków matka Jamiego mówi, że myślała dotąd, iż gdy ten zamyka się w swoim pokoju z telefonem, jest bezpieczny, bo jest w domu. Nic bardziej mylnego. To właśnie internet naraża młodych ludzi na największe niebezpieczeństwo, dając im łatwy dostęp do hejtu, pornografii czy różnych radykalnych środowisk. Młodzi są na to szczególnie podatni.

A.: Skąd Twoim zdaniem warto czerpać informacje na temat świadomego poruszania się po internecie – co w erze postprawdy bywa naprawdę dużym wyzwaniem?

W.: Przede wszystkim powinniśmy zacząć sami interesować się takimi zagrożeniami, jak hejt czy fake newsy i szukać rzetelnych informacji na ten temat. Po drugie, naciskajmy na rządzących, aby wprowadzili do szkół zajęcia z umiejętności cyfrowych. Ważne jest też uwrażliwienie rodziców, którzy często nie rozumieją wirtualnego życia swoich dzieci. Oprócz pytania „Jak Ci minął dzień w szkole?”, warto pytać także: „Co ciekawego zobaczyłeś dzisiaj na Instagramie, TikToku czy YouTubie?”. Obejrzyj razem z dzieckiem filmiki jego ulubionego influencera i pogadaj z nim o tym, z czym styka się w sieci.

A.: Jakie są Twoim zdaniem najważniejsze zasady, które każdy powinien stosować, aby nie zginąć w czeluściach internetu?

W.: Po pierwsze: miej wątpliwość wobec wszystkiego, na co natykasz się w sieci – zwłaszcza gdy wywołuje to w Tobie silne negatywne emocje. Po drugie: myśl krytycznie i nie ufaj bezgranicznie internetowym autorytetom. Po trzecie: śledź zmiany oraz edukuj się w kwestii zagrożeń, jakie niesie ze sobą rozwój technologii.

A.: I na koniec tej gęstej od informacji rozmowy coś lekkiego: nad czym będziesz pracować w najbliższej przyszłości?

W.: Przyznam, że mam sporo planów. Intensywnie myślę o zorganizowaniu otwartej dla wszystkich konferencji na temat zagrożeń w sieci. Fascynuje mnie też obszar sztucznej inteligencji – szczególnie to, jak mądrze wykorzystywać ją, aby pomagała nam w życiu prywatnym i zawodowym.

Zastanawiam się ponadto nad stworzeniem narzędzia, które od razu poinformuje nas, jeśli nasza cyfrowa tożsamość zostanie wykorzystana przez osoby trzecie. Kto wie – może w przyszłości powstanie też druga część „Homo digitalis”, poświęcona kolejnym zagrożeniom.

Dziękuję za rozmowę.

Sprawdź naszą recenzję książki „Homo digitalis”!

Wojciech Kardyś w kilku zdaniach