Diuna

„Diuna” – książka, której historię warto znać

Początkowo seria „Kroniki Diuny” była wydawana w odcinkach na łamach amerykańskiego czasopisma „Analog Science Fact and Fiction”. Entuzjastyczne przyjęcie utworu skłoniło jednego z wydawców do opublikowania w 1965 roku tekstu w formie powieści. Jej wybitna wartość artystyczna została doceniona jeszcze tego samego roku podczas pierwszego w historii rozdania nagród Nebula, które dziś zaliczane są do ścisłej czołówki najbardziej prestiżowych wyróżnień w gatunkach fantasy i scence fiction.

Rok później książka zdobyła Nagrodę Hugo – najważniejszy na świecie laur z dziedziny literatury fantastycznej. Książka „Diuna”, a także jej kolejne części okazały się światowym fenomenem czytelniczym, sprzedając się jak dotąd w nakładzie ponad 20 milionów egzemplarzy.

„Diuna” – Frank Herbert. Krótka biografia pisarza

Kim był twórca „Kronik Diuny”? Frank Herbert urodził się 8 października 1920 roku w amerykańskim mieście Tacoma. Zanim został nagradzanym autorem, imał się wielu zajęć: podczas II wojny światowej służył w marynarce wojennej, a w późniejszych latach był m.in. fotografem, reporterem, redaktorem prasowym, a nawet poławiaczem małży.

Choć pierwsze opowiadania Herberta były publikowane w prasie już w latach 40., pisarz przez kolejne lata czekał na większy sukces. Ten przyszedł dopiero w 1956 roku wraz z wydaniem debiutanckiego tytułu „The Dragon in the Sea”, który został pozytywnie oceniony przez krytyków. W 1959 roku autor rozpoczął pracę nad monumentalną książką science-fiction – owocem jego działań okazała się oczywiście „Diuna”. Powieść doczekała się kilku kontynuacji w późniejszych latach.

W latach 70. Frank Herbert zawodowo zajął się wyłącznie pisarstwem. Poza „Kronikami Diuny” opublikował również kilkanaście samodzielnych powieści i zbiorów opowiadań. Stworzył także kilkutomowe serie „The Pandora Sequence” i „The ConSentiency”.

Prywatnie pisarz od 1946 roku był mężem Beverly Ann Stuart, którą spotkał na kursie kreatywnego pisania. Para miała dwóch synów – Bruce’a i Briana. Po śmierci żony związał się z Theresą Shackleford poznaną przy okazji współpracy z jednym z wydawnictw. Frank Herbert zmarł 11 lutego 1986 roku po operacji raka trzustki.

„Diuna”– książka Franka Herberta. Co warto o niej wiedzieć?

Tym, co zainspirowało Herberta do napisania pierwszej z części „Kronik Diuny”, była… jego fascynacja wydmami. Pisarz był przekonany bowiem, że w krótkim czasie są one w stanie pochłonąć gigantyczne tereny, niszcząc infrastrukturę oraz przyczyniając się do śmierci zamieszkujących je osób. W taki też sposób Herbert zarysował świat przedstawiony planety Arrakis, nazywanej czasem również Diuną.

To właśnie na niej wydobywany jest melanż – niezwykle pożądana przez mieszkańców uniwersum Diuny przyprawa, która polepsza siły witalne i pozwala poszerzać granice świadomości. Jej działanie jest ściśle zależnie od cyklu życia tzw. czerwi pustyni – niebezpiecznych istot, przypominających swoim wyglądem olbrzymie robaki. Na Arrakis zamieszkują niebieskoocy Fremenowie – niezwykle rozwinięty technicznie lud wojowników, który w pierwszej części „Kronik” zostaje oddany wraz z całą planetą pod lenno rodu Atrydów.

W wyniku brutalnego przewrotu do władzy dochodzi wrogi Fremenom ród Harkonnenów. Niedługo potem po stronie wojowników staje Paul – syn poległego księcia Leto I Atrydy oraz lady Jessiki, członkini potężnego magicznego zakonu Bene Gesserit. Paul Atryda wkrótce zdobywa sławę jako Kwisatz Haderach – mesjasz zdolny do łączenia przeszłości, przyszłości i teraźniejszości. Jak zakończy się walka o Arrakis? Dowiedz się, sięgając po „Kroniki Diuny”.

„Diuna” – ile części?

Na główny cykl opisujący uniwersum „Diuny” składa się 8 tomów powieści. „Kapitularz Diuną” z 1985 roku to ostatnia odsłona serii, którą napisał Frank Herbert. „Diuna” została przez niego zaplanowana na 7 części, lecz nie zdążył jej ukończyć. Pisarz pozostawił po sobie liczne notatki oraz szkice powieści, dzięki czemu możliwe było zamknięcie cyklu zgodnie z jego wizją. Zajął się tym syn autora, Brian.

Jak kończy się „Diuna”? Seria ostatecznie doczekała się finału w postaci nie jednej, lecz dwóch powieści. Są to „Łowcy Diuny” z 2006 roku oraz wydane rok później „Czerwie Diuny”.

„Diuna” – książki po kolei

Poznaj tytuły, które składają się na serię „Diuna”. Cykl książek obejmuje następujące pozycje:

• „Diuna”
• „Mesjasz Diuny”
• „Dzieci Diuny”
• „Bóg Imperator Diuny”
• „Heretycy Diuny”
• „Kapitularz Diuną”
• „Łowcy Diuny”
• „Czerwie Diuny”.

„Diuna” – polskie wydania

Tłumaczem pierwszego polskiego przekładu „Diuny” z 1985 roku jest Marek Marszał. Jego tłumaczenie do dziś cieszy się największym uznaniem i popularnością wśród fanów serii. Marszał powrócił do cyklu „Diuna” po ponad dwóch dekadach i w 2007 roku przetłumaczył „Mesjasza Diuny”, a rok później „Dzieci Diuny” (wspólnie z Andrzejem Jankowskim).

Drugi dostępny na polskim rynku przekład „Diuny” stworzył Jerzy Łoziński. Pomiędzy obiema wersjami tłumaczeń zauważalne są przede wszystkim różnice w terminologii dotyczącej nazw własnych. Dla przykładu – charakterystyczne robaki żyjące w piaskach Arrakis (w oryginale sandworms) Marszał nazwał czerwiami pustyni, Łoziński przetłumaczył je z kolei jako piaskale. Przeczytanie obu przekładów i porównanie ich ze sobą może okazać się ciekawym doświadczeniem dla fanów serii.

„Diuna” – postacie

Jacy bohaterowie występują w serii „Diuna”? Cykl książek Herberta opisuje przygody następujących postaci:

• Paul Atryda – główny bohater serii, na początku „Diuny” ma 15 lat. Jako syn księcia planety Kaladan od najmłodszych lat szkolony jest na władcę, z drugiej strony jego matka, członkini Bene Gesserit zapoznaje go z zasadami swojego zakonu. Po przybyciu na Arrakis poznaje swoje przeznaczenie jako mesjasz Kwisatz Haderach i przejmuje dowodzenie nad ludem Fremenów.
• Lady Jessika – konkubina księcia Leto Atrydy, matka Paula i Alii. Jako członkini zgromadzenia Bene Gesserit włada zdolnościami parapsychicznymi – m.in. Głosem, który pozwala przejmować kontrolę nad postępowaniem innych ludzi. Z miłości do Leto Atrydy łamie zasady swojego zakonu i doprowadza do narodzin Paula, mimo że wolno jej rodzić wyłącznie córki.
• Książę Leto Atryda – rządzi oceaniczną planetą Kaladan. W „Diunie” wraz z rodziną przenosi się na Arrakis, aby z rozkazu Padyszacha Szaddama IV nadzorować wydobycie przyprawy.
• Alia Atryda – córka lady Jessiki i księcia Leto. Przychodzi na świat na Arrakis, dzięki czemu już jako dziecko włada pełnią mocy Bene Gesserit. W późniejszych latach staje się sojuszniczką Paula.
• Baron Vladimir Harkonnen – przywódca rodu Harkonnenów, największy wróg Paula i główny czarny charakter całej serii. Jest znany z okrucieństwa i dążenia do władzy za wszelką cenę. Nie rozstaje się z antygrawitacyjnymi dryfami, bez których nie może się poruszać ze względu na ogromną tuszę.
• Księżniczka Irulana Corrino – najstarsza córka i spadkobierczyni Padyszacha Szaddama IV, imperatora całego znanego wszechświata. Należy do zakonu Bene Gesserit. Fragmenty jej pism stanowią integralną część „Kronik Diuny”, co w wielu fragmentach czyni ją narratorką serii.
• Chani – Fremenka, która w „Diunie” wprowadza Paula w obyczaje swojego ludu, a ostatecznie zostaje jego konkubiną.
• Duncan Idaho – mistrz miecza, sojusznik rodu Atrydów i doradca księcia Leto. Mimo że fabuła „Kronik Diuny” toczy się na przestrzeni setek lat, postać Duncana pojawia się w każdym tomie. Wielokrotnie powraca on bowiem jako ghola, czyli klon idealnie odwzorowujący zmarłą osobę.

„Kroniki Diuny” – inne powieści z uniwersum

Nie brakuje innych propozycji dla fanów cyklu zapoczątkowanego przez powieść „Diuna”. Seria doczekała się rozszerzenia w postaci kilku trylogii (m.in. prequel „Preludium do Diuny”), nieukończonej jeszcze tetralogii „Bohaterowie Diuny” oraz wielu pojedynczych powieści. Autorami wszystkich tych tytułów są Brian Herbert oraz Kevin J. Anderson. Przyjrzyjmy się ich najbardziej znanym wspólnym projektom.

„Wichry Diuny”,

„Wichry Diuny” rozwijają i kontynuują zdarzenia opisane w „Mesjaszu Diuny”. Centralną postacią książki jest Alia Atryda, która przejmuje władzę w zastępstwie Paula. Książka przedstawia pierwsze miesiące jej panowania, a także opisuje dalsze losy lady Jessiki i Duncana Idaho.

„Diuna: Ród Atrydów”

Jak wyglądał wszechświat „Diuny”, zanim ktokolwiek usłyszał o Paulu Atrydzie? „Diuna: Ród Atrydów” to prequel, który rzuca światło na mniej znane dzieje uniwersum. Tytuł ten koncentruje się na młodości Leto, który po śmierci ojca dziedziczy władzę na Kaladanie. Młodego księcia otaczają wrogowie uwikłani w sieć spisków. W powieści znajdziesz również więcej informacji o Bene Gesserit i ich planie stworzenia Kwisatz Haderach.

„Diuna: Dżihad Butleriański”

Akcja kolejnego prequela, tym razem znacznie bardziej odległego, toczy się 10 000 lat przed wydarzeniami z „Diuny”. Opowieść przedstawia losy Atrydów, Harkonnenów i Corrinów na tle jednego z największych konfliktów w dziejach uniwersum. Tytułowy Dżihad Butleriański to wojna maszyn i sztucznej inteligencji z uciskanymi przez nich ludźmi. Głównymi bohaterami powieści są Vorian Atryda, Xavier Harkonnen i Serena Butler.

„Zgromadzenie żeńskie z Diuny”

Mimo że od Dżihadu Butleriańskiego upłynęło niemal stulecie, nowo powstałe imperium nie może liczyć na spokój. Nienawiść ludzi do maszyn nie przeminęła, przez co odrzucają oni jakiekolwiek elementy technologii. Jest to czas, kiedy w siłę rosną wszelkie zakony, w tym pewne zgromadzenie żeńskie, które w tajemnicy korzysta z komputerów, aby osiągnąć swoje cele. Sięgnij po tę książkę, aby zobaczyć zalążki przyszłej potęgi Bene Gesserit.

„Diuna: Pani Kaladanu”

„Diuna: Pani Kaladanu” ukazuje wydarzenia z serii widziane oczami lady Jessiki. Kobieta, rozdarta pomiędzy posłuszeństwem zakonowi Bene Gesserit a miłością do rodziny, musi po raz kolejny podjąć trudną decyzję. Tymczasem losy Imperium zaczynają ostatecznie się ważyć.

„Diuna. Powieść graficzna”

Ciekawym urozmaiceniem jest również wydanie „Diuny” Franka Herberta w formie powieści graficznej. Komiks przedstawia najważniejsze wątki i wydarzenia z pierwszej odsłony cyklu, a także przybliża najistotniejsze cytaty. Warstwa wizualna portretuje z kolei piękno pustynnej planety Arrakis. „Diuna. Powieść graficzna” Briana Herberta, Kevina J. Andersona i Raúla Alléna przypadnie do gustu szczególnie miłośnikom oryginalnej książkowej „Diuny” oraz fanom ekranizacji.

„Diuna” – książki kontra ekranizacje. Ciekawostki o filmowych adaptacjach serii

„Kroniki Diuny” przez wiele lat miały opinie książek, których nie można zekranizować. Choć niezwykły świat, porywająca fabuła i barwne postacie kusiły filmowców już od lat 70., wierne oddanie monumentalnego uniwersum Herberta wydawało się niemożliwe przy użyciu środków i efektów specjalnych dostępnych w tamtym czasie. Mimo to w 1972 roku stworzenia pierwszej kinowej wersji „Diuny” podjął się chilijski reżyser Alejandro Jodorowsky.

Twórca całkowicie poświęcił się temu projektowi i nie zamierzał iść na kompromisy. Zaangażował zespół Pink Floyd do nagrania ścieżki dźwiękowej, zatrudnił uznanych artystów sztuk wizualnych, a także zdołał skompletować gwiazdorską obsadę (jedną z postaci miał zagrać sam Salvador Dalí). Projekt ostatecznie jednak upadł, zanim nawet padł pierwszy klaps na planie.

Na początku lat 80. prawa do ekranizacji „Diuny” przeszły w inne ręce, a reżyserię filmu zaproponowano Ridleyowi Scottowi, który wówczas miał już na koncie słynnego „Obcego”. Choć brytyjski reżyser początkowo się zgodził, po roku zmienił zdanie. Wtedy to „Diuna” trafiła w ręce Davida Lyncha i ostatecznie została zekranizowana w 1984 roku. Choć produkcji nie można było odmówić rozmachu, miała sporo wad i została fatalnie przyjęta przez krytyków oraz widzów. Do dziś uważa się ją za najgorszy film w dorobku Lyncha.

Porażka wersji z 1984 roku jeszcze bardziej utwierdziła Hollywood w przekonaniu, że „Kronik Diuny” nie da się przełożyć na język filmowy. Ten pogląd zmienił dopiero Denis Villeneuve. Jego „Diuna” z 2021 roku odniosła kasowy sukces i zebrała doskonałe recenzje. O tym, jak bogatą opowieść stworzył Frank Herbert, świadczy fakt, że trwający ponad dwie i pół godziny film kanadyjskiego reżysera przedstawił zaledwie część wydarzeń zawartych w pierwszym tomie serii. Pozostałe wątki z książki wyczerpuje dopiero „Diuna: Część druga” z premierą w 2024 roku.