Eliza Orzeszkowa – książki, epoka oraz życiorys w pigułce. Przewodnik po polskich pisarzach

Debiut literacki Elizy Orzeszkowej miał miejsce niedługo po 25. urodzinach, kiedy to światło dzienne ujrzało jej opowiadanie pt. „Obrazek z lat głodowych”. Na jej twórczość niebagatelny wpływ miały idee pozytywistyczne.

Pisarka otwarcie krytykowała stosunki feudalne, sprzeciwiała się narastającemu antysemityzmowi i wyzyskowi najuboższych, a także z zaangażowaniem wspierała ideę emancypacji kobiet. Echa jej przekonań wyraźnie odbijały się w całej późniejszej twórczości – choć z czasem ewoluowały i ulegały pewnym modyfikacjom.

W początkach swojej twórczości literackiej sięgała głównie po formy dydaktyczne i tendencyjne. Z biegiem lat jej teksty zyskały subtelność przynależną dojrzałym twórcom i zaczęły odzwierciedlać założenia popularnego wówczas realizmu.

Emanacją jej talentu i literackich poszukiwań stała się powieść „Nad Niemnem”, uznawana dziś za jedno z najważniejszych dzieł epoki pozytywizmu. Pisarka ta z ogromną wrażliwością ukazała w niej złożone relacje międzyludzkie na tle wielkich przemian społeczno-historycznych.

Eliza Orzeszkowa zmarła 18 maja 1910 roku w Grodnie. W pogrzebie, który odbył się kilka dni później, uczestniczyło tysiące miłośników jej twórczości oraz wiele znakomitych postaci ówczesnego życia kulturalnego – w tym pisarz Józef Kotarbiński.

Eliza Orzeszkowa – życie prywatne

Wielu z nas zwykło myśleć o Elizie Orzeszkowej jako o poważnej i – umówmy się – nieco nudnej matronie. Niesłusznie! Jej życie prywatne dalekie było od ułożonego.

Mając 16 lat, wyszła za mąż za 2-krotnie starszego od niej Piotra Orzeszkę. Małżeństwo w najmniejszym stopniu nie należało do udanych. Podczas gdy Eliza aktywnie angażowała się w życie społeczne i kulturalne, jej małżonek prowadził hulaszczy tryb życia, nieszczególnie interesując się swoją młodą żoną.

W czasie powstania styczniowego Eliza Orzeszkowa aktywnie działała na rzecz walczących Polaków, ukrywając w majątku męża m.in. samego Romualda Traugutta. Konsekwencje tego boleśnie odczuł właśnie Piotr – niedługo potem jego majątek został bowiem skonfiskowany, a jego samego zesłano na Syberię. Wbrew wcześniejszym zapowiedziom Eliza nie zdecydowała się do niego dołączyć. Zamiast tego postanowiła… złożyć wniosek o unieważnienie małżeństwa.

Nie bacząc na społeczne konwenanse, w krótkim czasie związała się później z lekarzem Zygmuntem Święcickim, a następnie z żonatym prawnikiem Stanisławem Nahorskim, z którym zaraz po jego rozwodzie w 1894 roku ostatecznie wzięła ślub. Małżeństwo to było znacznie bardziej udane, niż miało to miejsce w przypadku związku z Orzeszko. 

Także i tym razem Orzeszkowej nie było jednak dane cieszyć się długo szczęściem. W 1896 roku Nahorski doznał rozległego paraliżu serca i zmarł. Śmierć ta okazała się dla Elizy wielkim ciosem. Pisarka nigdy potem z nikim się już oficjalnie nie związała.