Jane Austen – książki i życiorys ikony literatury angielskiej

Jej edukacja była krótka i obfitowała w dramatyczne zwroty akcji. Jako dziecko niemal zmarła na tyfus w pensjonacie w Southampton, a szkołę w Reading musiała rzucić, bo ojca nie było stać na czesne dla dwóch córek naraz. Od tamtej pory jej uniwersytetem stały się książki i rozmowy ze starszymi braćmi, którzy przywozili nowinki z Oksfordu, gdzie mieli możliwość studiować.

Serce kontra portfel

Młoda Jane nie pisała o wzniosłych ideałach – pisała o tym, co widziała. Już jako nastolatka w swoich „Juweniliach” wyśmiewała infantylne powieści romantyczne, uznając je za ogłupiające i powierzchowne.

Zimą 1795 roku poznała Toma Lefroya. Był młody, inteligentny i... równie biedny jak ona. Ich romans skończył się brutalnie: rodzina Toma, licząc na posag, którego Jane nie miała, odizolowała go od dziewczyny. To właśnie to bolesne zderzenie silnego uczucia z twardym pragmatyzmem stało się fundamentem takich dzieł, jak „Duma i uprzedzenie”. Jane zrozumiała wtedy, że na rynku matrymonialnym miłość jest luksusem, na który stać nielicznych.

W 1801 roku rodzina przeniosła się do Bath. Czas tam spędzony, choć towarzysko intensywny, był dla niej literackim czyśćcem – Jane niemal przestała wtedy pisać. Odnalezienie się w nowej rzeczywistości było dla niej wyjątkowo trudne.

Po pierwsze miłość

W 1802 roku Austen stanęła przed dylematem, które tak dobrze znamy z jej powieści. Harris Bigg-Wither, zamożny dziedzic, poprosił ją o rękę. Przyjęła oświadczyny. Jako mężatka zyskałaby stabilizację, dom i bezpieczeństwo dla rodziny. 

Jednak po bezsennej nocy rano wycofała zgodę – narzeczony był nie tylko mało urodziwy, ale i gburowaty oraz wyjątkowo trudny w obyciu. Wybrała niepewny los starej panny, byle tylko nie spędzić życia u boku kogoś, kogo nie kochała. Austen nigdy nie wyszła za mąż, a o jej życiu uczuciowym do dziś wiemy bardzo niewiele.

Cena tej decyzji była wysoka. Po śmierci ojca Jane wraz z matką i siostrą Cassandrą musiały cały czas się przeprowadzać, polegając wyłącznie na łasce i niełasce braci.

Na przekór światu i konwenansom

Dopiero w 1809 roku, gdy rodzina osiadła w Chawton, Jane odzyskała spokój. To tam, przy małym biurku, które chowała przed wzrokiem gości, powstały jej najsłynniejsze dzieła. Publikowała anonimowo, podpisując się po prostu jako „Dama” („By a Lady”).

Z boku wyglądało to jak niewinna pasja, ale w rzeczywistości Jane była twardą negocjatorką i autorką pełną ambicji, która w końcu zaczęła zarabiać na swoim talencie. Nie bez znaczenia był również fakt, że tworzenie literatury przez kobiety uznawane było wówczas za… urągające godności tej płci.

W cieniu choroby. Ostatnie lata życia Austen

Niestety, sukces przyszedł w parze niemal jednocześnie z chorobą. Jane zaczęła tracić siły w 1816 roku, prawdopodobnie z powodu rozwijającej się choroby Addisona. Do końca jednak nie przestawała pracować, szlifując „Perswazje”.

Zmarła 18 lipca 1817 roku w Winchesterze, mając zaledwie 41 lat. Świat dowiedział się, że to ona stała za sukcesem „Rozważnej i romantycznej” dopiero po jej śmierci, dzięki staraniom brata Henry’ego. 

Ogromna siła literackiego dorobku Austen nie wynikała ze sprawnego portretowania realiów dziewiętnastowiecznych salonów, lecz z głębokiego wglądu w kondycję człowieka. Pisarka ta po mistrzowsku obnaża motywacje, lęki i społeczne zależności, które – mimo upływu dekad – pozostają niezmiennym elementem ludzkiej natury.

Jane Austen – ciekawostki, o których nie mówi się często

W ciągu życia napisała ponad 3000 listów, w których w wyjątkowo szczery sposób komentowała otaczającą ją rzeczywistość i panujące stosunki międzyludzkie. Przeważająca większość z nich została później zniszczona przez jej siostrę, chcącą chronić dobre imię ukochanej Jane. A szkoda, bo z pewnością wzbogaciłyby one dociekania badaczy i wielbicieli jej twórczości!

Mało kto wie, że rodzina Austenów skrywała sekrety, które mogłyby posłużyć za kanwę niejednego dreszczowca. Zamożna ciotka pisarki, Jane Leigh-Perrot, została aresztowana i postawiona przed sądem pod zarzutem kradzieży mienia o dużej wartości. Z kolei brat Jane, George, był wychowywany poza domem, a w listach rodzinnych niemal o nim nie wspominano. Powodem była jego niepełnosprawność intelektualna, która była wówczas powodem społecznego ostracyzmu.

Kiedy trzeba było, Austen potrafiła być wyjątkowo zawzięta. Swoje prawa do powieści „Opactwo Northanger” sprzedała jednemu z wydawców za zaledwie 10 funtów. Ten jednak, co ciekawe, nie śpieszył się z jej publikacją, tłumacząc, że w umowie nie było zapisu o konkretnym terminie. Po latach potyczek i pełnej wzajemnych uszczypliwości korespondencji pisarka odkupiła prawa do niej za tę samą kwotę – i niedługo potem książka ukazała się nakładem innej oficyny.

Co czyni twórczość Jane Austen tak wyjątkową?

Powieści Jane Austen zaliczane są do klasyki literatury światowej. Słowem łączącym każdą z jej książek jest… paradoks. Choć koncentrowała się w nich na sprawach na pozór błahych – takich jak poszukiwanie odpowiedniego kandydata na męża przez panny z dobrych domów – w rzeczywistości błyskotliwie komentowała za ich pomocą ludzkie słabości i przywary.

Austen chętnie sięgała w nich po ironię, punktując absurdy swojej epoki: skostniały system klasowy, ograniczanie głosu kobiet, nieuzasadnioną wyniosłość czy materializm. Pisarka ta unikała jednak oceniania swoich bohaterów wprost – pozwalając czytelnikowi wyrobić sobie na ich temat zdanie za pomocą ich własnych słów i czynów.

Jej książki zaskakują realizmem – co w ówczesnych czasach, rozkochanych w powieściach gotyckich i sentymentalnych, nie było wcale oczywiste. Austen dowiodła, że fundamentalne prawdy o ludzkiej naturze nie wymagają dramatycznej scenografii – równie przekonująco mogą one przecież wybrzmieć w zaciszu pensjonarskiego pokoiku. Wykreowanym przez nią bohaterom daleko do papierowych, nieznośnie posągowych postaci – bywają małostkowi, irytująco naiwni, nieraz zmieniając zdanie i ucząc się (bądź nie) na własnych błędach.

Twórczość Austen wyróżnia się na tle epoki także wyjątkową dyscypliną słowa. Pisarka świadomie odrzuciła typowe dla romantyzmu kwieciste opisy i filozoficzne wstawki na rzecz wartkiej akcji napędzanej przez charaktery bohaterów. Ta stylistyczna powściągliwość nadaje jej powieściom ponadczasową świeżość (której próżno szukać w wielu innych dziełach z tamtego okresu) i czyni je wyjątkowo wdzięcznym materiałem dla współczesnych adaptacji – takich jak kultowy serial „Duma i uprzedzenie” z 1995 roku, z niezapomnianą rolą Colina Firtha.

Jane Austen – książki. Wszystkie utwory w pigułce

Choć dorobek Jane Austen ograniczony jest zaledwie do kilku publikacji, zostawił on trwały ślad w historii literatury. Dowiedz się więcej o każdej z jej powieści.