„Radość soboty” – recenzja i historia twórców kroniki warszawskiego getta

Warszawskie getto było piekłem, w którym śmierć każdego dnia zbierała swoje krwawe żniwo. W samym centrum toczącej się zagłady narodziła się jedna z najważniejszych i najbardziej heroicznych inicjatyw dokumentujących unicestwienie Żydów. Emanuel Ringelblum – nauczyciel historii, społecznik i pedagog – wraz ze współpracownikami postanowił ocalić pamięć o rozgrywającej się tragedii, tworząc organizację Oneg Szabat, czyli „Radość Soboty”. Tak powstało archiwum, stanowiące świadectwo męczeństwa obywateli żydowskiego pochodzenia. Reportaż Marty Grzywacz przybliża kulisy ich działalności, ukazując historię ludzi relacjonujących życie i śmierć w getcie warszawskim. Zbliżająca się 82. rocznica wybuchu powstania w getcie warszawskim to dobra okazja, aby zapoznać się z nim bliżej.

Ambitny nauczyciel historii, czyli opowieść o Emanuelu Ringelblumie

Emanuel Ringelblum przyszedł na świat 21 listopada 1900 roku w galicyjskim Buczaczu w rodzinie żydowskiego handlarza zbożem. Jego dzieciństwo zostało naznaczone przedwczesną śmiercią matki. Pierwsze nauki pobierał w tradycyjnym chederze (żydowskiej szkole o charakterze religijnym), a następnie w polskojęzycznym gimnazjum. Już wtedy przejawiał ogromny głód wiedzy i chęć do nauki.

Wybuch I wojny światowej spowodował, że rodzina, w obawie przed pogromami, musiała uciekać do Nowego Sącza, gdzie mimo biedy i przeciwności losu młody Emanuel ukończył gimnazjum i zdał maturę. 

Po egzaminie dojrzałości przeniósł się do Warszawy, gdzie chciał studiować medycynę, jednak przez „numerus clausus” (zasada ograniczania liczby studentów uniwersytetów, za którą stoją zwykle względy polityczne) jego podanie spotkało się z odmową. Postanowił wkrótce podążyć inną drogą życiową i rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Był bardzo ambitnym studentem, a do tego chętnie udzielającym się społecznie. Zaangażował się między innymi w działania lewicowej partii Poalej Syjon oraz młodzieżówki Jungt.

Koniec cywilizacji człowieka – czas prześladowań i śmierci

Wrzesień 1939 roku całkowicie przekreślił świat, który Ringelblum znał i próbował zrozumieć. Po zajęciu przez wojska niemieckie Warszawy od razu bowiem rozpoczęły się represje skierowane w stronę ludności żydowskiej. Okupanci próbowali odebrać Żydom godność poprzez liczne zakazy i decyzje uderzające w ich prawa, majątek i bezpieczeństwo.

Późną jesienią 1940 roku Niemcy zamknęli za murami tworzonego getta setki tysięcy Żydów. W nieludzkich warunkach, pośród głodu i przemocy, 40-letni wówczas historyk i społecznik zebrał grupę ludzi podobnych sobie – i wspólnie stworzyli organizację Oneg Szabat, której celem było zbieranie relacji, dokumentów, ulotek czy pamiętników dotyczących życia żydowskiej społeczności pod okupacją niemiecką. 

Archiwum funkcjonowało jako kronika życia codziennego, a zarazem symbol oporu i woli przetrwania ze strony Żydów. Spisywane relacje i zbierane dokumenty wkrótce stały się krzykiem umierającego za murami getta świata.