Książki
E-booki
Audiobooki
Muzyka
Filmy
Gry i zabawki
Papiernik
Zacznij wpisywać, aby wyszukać post!
Gatunki literackie – praktyczne kompendium dla maturzystów i ciekawskich
Mnogość gatunków literackich może przyprawić o zawrót głowy. W gąszczu terminów i definicji łatwo się pogubić. Spieszymy więc z pomocą! W naszym dzisiejszym przewodniku znajdziesz krótkie wyjaśnienia i przykłady, które ułatwią Ci naukę na kartkówkę czy egzamin. Gatunki literackie – szybka ściągawka.
Gatunki a rodzaje literatury – różnice
Choć w mowie potocznej terminy „gatunki literackie” i „rodzaje literackie” często używane są zamiennie, dla literaturoznawców różnica między nimi jest tak fundamentalna jak odróżnienie kontynentu od państwa.
Podstawowa różnica między rodzajem a gatunkiem literackim wynika z ich miejsca w hierarchii pojęć. Rodzaj literacki jest kategorią nadrzędną – określa ogólny sposób przekazywania treści w utworze, czyli swoisty kod komunikacji między autorem a czytelnikiem.
W tradycyjnym podziale wyróżnia się trzy rodzaje: epikę, lirykę oraz dramat. Każdy z nich definiuje, kto i w jaki sposób „mówi” w tekście. W epice wydarzenia opisuje narrator ukazujący świat przedstawiony, w liryce wypowiada się podmiot ujawniający swoje emocje i refleksje, natomiast w dramacie historia rozwija się poprzez działania i dialogi bohaterów. Rodzaj literacki wyznacza więc podstawowe reguły budowania wypowiedzi artystycznej.
Gatunki literackie funkcjonują zaś zawsze w obrębie określonego rodzaju. To one doprecyzowują formę utworu, wskazując jego strukturę, rozmiar, sposób kompozycji oraz typowe środki stylistyczne. Innymi słowy: rodzaj określa ogólny sposób przedstawiania świata i komunikacji z odbiorcą, natomiast gatunek wskazuje konkretne rozwiązania formalne, według których zbudowany jest dany utwór.
Jakie są gatunki literackie? 32 terminy do zapamiętania
Znajomość gatunków literackich pomaga nie tylko dobrze przygotować się do matury z języka polskiego, lecz także sprawniej poruszać się w świecie kultury. Poniżej znajdziesz listę najważniejszych gatunków literackich wraz z krótkim wyjaśnieniem ich znaczenia oraz przykładami z lektur szkolnych i nie tylko. Zaczynamy!
Epika
Epopeja
Rozbudowany utwór epicki napisany w podniosłym stylu, przedstawiający losy bohaterów na tle wydarzeń ważnych dla całej społeczności. Często ukazuje historię danego narodu albo opowiada o legendarnych początkach świata. Charakterystyczne są rozbudowane opisy, liczne porównania oraz epizody poboczne.
Przykłady: „Iliada” Homer, „Odyseja” Homer, „Pan Tadeusz” Adam Mickiewicz
Mit
Starodawna opowieść wyjaśniająca powstanie świata, bogów, zjawisk natury czy zasad rządzących życiem człowieka. W kulturach pierwotnych traktowano ją jako prawdziwą historię o znaczeniu religijnym lub symbolicznym. Bohaterami mitów są zazwyczaj bogowie, herosi lub istoty o nadludzkich cechach.
Przykłady: mit o Syzyfie, mit o Dedalu i Ikarze, mit o Orfeuszu i Eurydyce
Przypowieść (parabola)
Krótka opowieść o charakterze dydaktycznym, która poprzez prostą fabułę przekazuje głębszy sens moralny albo filozoficzny. Wydarzenia i bohaterowie najczęściej ukazani są w sposób symboliczny. Przesłanie paraboli wykracza daleko poza opowiadaną historię i odnosi się do ogólnych prawd o ludzkiej egzystencji. Nie musi być wyłącznie religijna.
Przykłady: przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, przypowieść o talentach, przypowieść o synu marnotrawnym
Legenda
Opowieść związana z określonym miejscem, wydarzeniem historycznym lub postacią, w której fakty przeplatają się z elementami fantastycznymi. Najczęściej tłumaczy ona pochodzenie miast, nazw geograficznych czy dawnych zwyczajów. Przez długi czas była przekazywana ustnie.
Przykłady: „Legenda o świętym Aleksym”, „O Lechu, Czechu i Rusie – legenda o powstaniu państwa polskiego” „Legenda o smoku wawelskim”
Baśń
Narracyjny utwór fabularny, w którym pojawiają się magiczne postacie i zdarzenia nadprzyrodzone. Bohater przechodzi kolejne próby – te najczęściej kończą się ostatecznym zwycięstwem dobra nad złem. Zawiera wyraźny morał.
Przykłady: „Kopciuszek”, „Brzydkie kaczątko” Hans Christian Andersen, „Dziewczynka z zapałkami” Hans Christian Andersen
Pamiętnik
Osobista forma autobiograficzna, w której autor po pewnym – nierzadko dłuższym – czasie opisuje wydarzenia ze swojego życia. Narrator koncentruje się na ważnych doświadczeniach, emocjach i refleksjach dotyczących przeszłości. Ma osobisty i subiektywny charakter.
Przykłady: „Pamiętniki” Jan Chryzostom Pasek, „Pamiętnik z powstania warszawskiego” Miron Białoszewski, „Dziennik Anne Frank” Anne Frank
Dziennik
Zbiór zapisków tworzonych na bieżąco i zwykle uporządkowanych według dat. Autor zapisuje w nim codzienne wydarzenia, obserwacje oraz własne myśli. W przeciwieństwie do pamiętnika powstaje równolegle z opisywanymi zdarzeniami.
Przykłady: „Dziennik 1953-1969” Witold Gombrowicz, „Dzienniki czasu wojny” Zofia Nałkowska, „Dziennik 1957-1958” Gustaw Herling-Grudziński
Opowiadanie
Krótki utwór epicki o stosunkowo swobodnej kompozycji. Może zawierać kilka wątków oraz sporą liczbę bohaterów. Autor ma dużą swobodę w prowadzeniu narracji – historia nie zawsze musi prowadzić do jednego wyraźnego punktu kulminacyjnego czy zaskakującego zakończenia.
Przykłady: „Sklepy cynamonowe” Bruno Schulz, „Wieża” Gustaw Herling-Grudziński, „Opowiadania oświęcimskie” Tadeusz Borowski
Nowela
Krótki utwór epicki o zwartej konstrukcji, skoncentrowany na jednym kluczowym wydarzeniu i mającym punkt kulminacyjny. Występuje w nim niewielu bohaterów, a wątki poboczne są minimalne albo nie występują. Zakończenie bywa mocne i często zaskakujące.
Przykłady: „Kamizelka” Bolesław Prus, „Mendel Gdański” Maria Konopnicka, „Latarnik” Henryk Sienkiewicz
Powieść
Obszerny utwór epicki ukazujący losy bohaterów na przestrzeni dłuższego czasu. Zawiera wiele wątków i zazwyczaj przedstawia realia społeczne lub historyczne danej epoki. Podążając za fabułą, czytelnik ma szanse poznać dokładniej motywację i psychikę postaci.
Przykłady: „Lalka” Bolesław Prus, „Zbrodnia i kara” Fiodor Dostojewski, „Ludzie bezdomni” Stefan Żeromski
Liryka
Hymn
Uroczysty utwór liryczny utrzymany w podniosłym tonie, wyrażający pochwałę, uwielbienie lub modlitwę. Może być skierowany nie tylko do Boga, ale też ojczyzny, idei bądź ważnych wartości. Odznacza się patetycznym tonem.
Przykłady: „Bogurodzica”, „Hymn do miłości ojczyzny” Ignacy Krasicki, „Hymn (Smutno mi, Boże...)” Juliusz Słowacki
Elegia
Utwór liryczny o refleksyjnym i melancholijnym nastroju. Tematyka obraca się wokół zagadnień związanych z przemijaniem, śmiercią czy dojmującym poczuciem smutku. Dominują w nim spokojny, zadumany ton oraz osobiste rozważania.
Przykłady: „Elegia o... (chłopcu polskim)” Krzysztof Kamil Baczyński, „Do przyjaciela” Jan Kochanowski, „Elegie duinejskie” Rainer Maria Rilke
Psalm
Religijny utwór liryczny mający formę modlitwy lub pieśni skierowanej do Boga. Najczęściej zawiera prośbę, podziękowanie, pochwałę albo wyznanie wiary. Zwykle ma uroczysty i rytmiczny charakter, dzięki czemu może być odśpiewywany.
Przykłady: „Psalm 23 (Pan jest pasterzem moim)” „Psalm 130 (De profundis)”, „Psalm 1 (Szczęśliwy, który nie był między złymi)” Jan Kochanowski
Oda
Utwór liryczny o podniosłej formie, którego celem jest pochwała osoby, wydarzenia, idei albo wyznawanych wartości. Wyróżnia się patetycznym stylem i uroczystym tonem. Często odnaleźć w nim można refleksje o podłożu moralnym lub filozoficznym.
Przykłady: „Oda do młodości” Adam Mickiewicz, „Oda do radości” Friedrich Schiller, „Pieśń III z Ksiąg Wtórych ([Nie wierz Fortunie)” Jan Kochanowski
Sonet
Kunsztowny utwór poetycki o ściśle określonej budowie, składający się z czternastu wersów. Najczęściej dzieli się na część opisową oraz refleksyjną.
Przykłady: „Do trupa” Jan Andrzej Morsztyn, „Sonety do Laury” Francesco Petrarka, „Sonety krymskie” Adam Mickiewicz
Pieśń
Utwór liryczny o regularnym rytmie, który pierwotnie był przeznaczony do śpiewania w rytm muzyki. Może dotyczyć zarówno spraw codziennych, jak i tematów refleksyjnych czy filozoficznych. Zazwyczaj ma wyrazistą, uporządkowaną budowę.
Przykłady: „Pieśń o Rolandzie”, „Pieśń świętojańska o Sobótce (Panna XII)” Jan Kochanowski, „Czego chcesz od nas, Panie” Jan Kochanowski
Tren
Utwór liryczny wyrażający żałobę lub poczucie straty po śmierci bliskiej osoby. Zawiera wspomnienia o zmarłym, jego pochwałę oraz refleksję nad przemijaniem i cierpieniem. Ma bardzo osobisty charakter.
Przykłady: „Tren IX (Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze...)”, „Tren XI (Fraszka cnota! – powiedział Brutus porażony...)”, „Tren XIX (Albo Sen)” Jan Kochanowski
Fraszka
Krótki utwór poetycki o zwięzłej formie, zakończony wyraźną puentą o humorystycznym, satyrycznym bądź refleksyjnym charakterze. Za jej pomocą podmiot liryczny zazwyczaj komentuje ludzkie przywary, obyczaje lub codzienne sytuacje.
Przykłady: „Na lipę” Jan Kochanowski, „Na dom w Czarnolesie” Jan Kochanowski, „Marność” Daniel Naborowski
Dramat
Tragedia
Dramat przedstawiający poważny konflikt prowadzący do nieuniknionej klęski bohatera. Główna postać staje zwykle przed trudnym wyborem moralnym, prowadzącym ją bezpośrednio do tragedii. Utwór utrzymany jest w poważnym i podniosłym tonie.
Przykłady: „Antygona” Sofokles, „Makbet” William Szekspir, „Odprawa posłów greckich” Jan Kochanowski
Komedia
Dramat o charakterze humorystycznym, przedstawiający ludzkie słabości oraz problemy społeczne w sposób satyryczny. Opiera się na komicznych sytuacjach i dialogach oraz charakterystycznych postaciach. Zazwyczaj kończy się pomyślnie dla bohaterów.
Przykłady: „Poskromienie złośnicy” William Szekspir, „Skąpiec” Molier, „Zemsta” Aleksander Fredro
Misterium
Wywodzący się ze średniowiecza dramat religijny przedstawiający wydarzenia biblijne, szczególnie związane z życiem Jezusa Chrystusa. Wystawiano go podczas świąt religijnych, a jego celem było nauczanie wiernych. Łączy elementy teatru i religijnego widowiska.
Przykłady: „Misterium męki Pańskiej”, „Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” Mikołaj z Wilkowiecka, „Misterium buffo” Dario Fo
Dramat właściwy
Gatunek literacki przeznaczony do wystawiania na scenie, w którym akcja przedstawiana jest głównie poprzez dialogi i monologi bohaterów. Celem tej formy jest ukazanie konfliktów, emocji i relacji między postaciami w sposób bezpośredni, bez opisu narratora. Nierzadko oddaje ducha epoki, w jakiej powstał.
Przykłady: „Dziady cz. III” Adam Mickiewicz, „Kordian” Juliusz Słowacki, „Wesele” Stanisław Wyspiański
Tragikomedia
Gatunek dramatyczny, w którym wydarzenia tragiczne przeplatają się z elementami komicznymi. Poważne sytuacje współistnieją z momentami humorystycznymi lub absurdalnymi. Ukazuje złożoność ludzkiego losu.
Przykłady: „Szewcy” Witkacy, „Czekając na Godota” Samuel Beckett, „Kartoteka” Tadeusz Różewicz
Gatunki synkretyczne i pograniczne (mieszane)
Warto też zwrócić uwagę na gatunki synkretyczne, które łączą cechy różnych form literackich. Funkcjonują one na styku kilku tradycyjnych gatunków jednocześnie.
Satyra
Utwór literacki krytykujący ludzkie przywary, zjawiska społeczne lub polityczne. Wykorzystuje ironię, humor oraz przesadę, aby ośmieszyć negatywne postawy. Ma charakter krytyczny i moralizujący.
Przykłady: „Satyra na leniwych chłopów”, „Żona modna” Ignacy Krasicki, „Do króla” Ignacy Krasicki
Powieść poetycka
Utwór epicki zapisany wierszem, łączący elementy epiki i liryki. Cechuje go tajemnicza, często fragmentaryczna fabuła oraz nastrojowość. Bohater bywa samotny, skomplikowany i tragiczny.
Przykłady: „Giaur” George Byron, „Konrad Wallenrod” Adam Mickiewicz, „Grażyna” Adam Mickiewicz
Ballada
Utwór łączący cechy epiki, liryki i dramatu. Przedstawia zwykle tajemniczą historię, w której pojawiają się elementy fantastyczne lub nadprzyrodzone. Duże znaczenie w tym wypadku mają również nastrój oraz dialogi.
Przykłady: „Król Olch (Król Elfów)” J.W. Goethe, „Lilije” Adam Mickiewicz, „Romantyczność” Adam Mickiewicz
Poemat dygresyjny
Utwór epicki, w którym narrator przerywa opowieść licznymi komentarzami, refleksjami i dygresjami. Sama fabuła schodzi na dalszy plan, a ważną rolę odgrywa osobisty głos autora.
Przykłady: „Don Juan” George Byron, „Beniowski” Juliusz Słowacki, „Kwiaty polskie” Julian Tuwim
Opera
Sceniczne dzieło artystyczne łączące muzykę, śpiew, tekst literacki oraz elementy teatralne. Fabuła przedstawiana jest głównie poprzez partie wokalne i muzykę orkiestry. Często w bezpośredni sposób odnosi się do znanych dramatów bądź innych utworów literackich.
Przykłady: „Straszny dwór” Stanisław Moniuszko, „Don Giovanni” Wolfgang Amadeusz Mozart, „Król Roger” Karol Szymanowski
Esej
Utwór prozatorski o charakterze refleksyjnym, w którym autor przedstawia własne przemyślenia na wybrany temat. Nie posiada ścisłej struktury naukowej, lecz łączy analizę, interpretację i osobisty komentarz. Często dotyczy kultury, filozofii lub literatury.
Przykłady: „Próby” Michel de Montaigne, „Rodzinna Europa” Czesław Miłosz, „Barbarzyńca w ogrodzie” Zbigniew Herbert
Reportaż
Utwór prozatorski opisujący rzeczywiste wydarzenia, miejsca lub ludzi na podstawie obserwacji autora. Łączy elementy literackiej narracji z faktami i materiałem dokumentalnym. Jego celem jest możliwie wierne, a zarazem obrazowe ukazanie rzeczywistości. Najczęściej porusza istotne problemy społeczne.
Przykłady: „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanna Krall, „Cesarz” Ryszard Kapuściński, „Jakbyś kamień jadła” Wojciech Tochman
Felieton
Niewielki tekst o charakterze publicystycznym, w którym autor przedstawia własne spojrzenie na bieżące wydarzenia, sprawy społeczne, kwestie kulturalne lub codzienne sytuacje. Charakteryzuje się swobodnym, żartobliwym stylem, a także subiektywnym komentarzem i osobistymi refleksjami.
Przykłady: „Kroniki tygodniowe” Bolesław Prus, „Kroniki tygodniowe 1927-1939” Antoni Słonimski, „Lektury nadobowiązkowe” Wisława Szymborska
Dziesiątki tysięcy książek na stronie Świata Książki
Świat literatury obejmuje znacznie więcej niż klasyczny podział na lirykę, epikę i dramat. Zrozumienie różnicy między rodzajem a gatunkiem stanowi klucz do sprawnego poruszania się po bibliotecznych regałach i arkuszach maturalnych.
Na naszej stronie znajdziesz dziesiątki tysięcy książek z różnych gatunków – od klasyki po nowości wydawnicze. Dzięki temu zarówno miłośnicy czytania, jak i poszukiwacze konkretnych tytułów mogą szybko znaleźć coś dla siebie. Zapoznaj się z naszą ofertą już teraz!
Matura tuż, tuż, a Ty jesteś w kropce? Zajrzyj do innych artykułów na naszym blogu o powiązanej tematyce i przygotuj się do każdego testu z polskiego:
- Lektury szkolne – 16 pozycji przed egzaminem 8-klasisty i maturą, które musisz znać
- Epoki literackie w pigułce – ściągawka nie tylko do matury
- Król Duch w skórze dandysa – Juliusz Słowacki, jakiego nie znacie
- Wszystko, co musisz wiedzieć o Adamie Mickiewiczu – ściągawka nie tylko dla maturzystów
- Stefan Żeromski – książki, biografia w pigułce i najlepsze cytaty!
- Nie tylko „Lalka”. Bolesław Prus – książki, biografia i ciekawostki, które warto znać
Komentarze
Zamieszczenie komentarza nie wymaga logowania. Sklep nie prowadzi weryfikacji, czy autorzy komentarza odnoszący się do towarów nabyli lub użytkowali dany produkt.
Wyniki wyszukiwania dla
